Tworzenie społeczności przyjaznych osobom starszym wymaga czegoś więcej niż deklaracji politycznych – to proces oparty na współpracy, wiedzy i realnym wsłuchiwaniu się w doświadczenia mieszkańców. Tę ideę realizuje sieć AFCC Polska (Age-Friendly Cities and Communities), koordynowana przez Uniwersytet Jagielloński (Centrum Ewaluacji i Analiz Polityk Publicznych), która łączy samorządy, ekspertów i instytucje publiczne we wspólnych działaniach na rzecz poprawy jakości życia osób w każdym wieku. W ramach tych działań z przyjemnością prezentujemy przewodnik „Społeczności przyjazne osobom starszym: jak miasta i gminy tworzą lepszą przyszłość dla wszystkich pokoleń”.
Tworzenie społeczności rzeczywiście przyjaznych osobom starszym wymaga czegoś więcej niż deklaracji politycznych. Wymaga współpracy, działań opartych na dowodach oraz – przede wszystkim – wsłuchiwania się w głosy lokalnych społeczności i samych seniorów. To właśnie to przekonanie leży u podstaw Polskiej Sieci Miast i Społeczności Przyjaznych Osobom Starszym — AFCC Polska.
Sieć została zainicjowana po spotkaniu konsultacyjnym interesariuszy WHO dotyczącym krajowych wytycznych dla miast i społeczności przyjaznych osobom starszym się w kontekście sytuacji kryzysowych, które odbyło się w Krakowie w marcu 2023 roku. W spotkaniu tym wzięli udział przedstawiciele miast i gmin, badacze, eksperci polityki społecznej, pracownicy ochrony zdrowia, instytucje publiczne oraz lokalni liderzy, których połączył wspólny cel: tworzenie miejsc, w których ludzie mogą starzeć się aktywnie, bezpiecznie i z godnością.
To, co zaczęło się jako wymiana idei, szybko przekształciło się w rozwijającą się ogólnokrajową platformę współpracy, wymiany wiedzy i działań praktycznych. Obecnie AFCC Polska łączy miasta i gminy o różnych wielkościach i profilach — od dużych metropolii po mniejsze miasta i społeczności wiejskie — które wspólnie pracują nad odpowiedzią na zmiany demograficzne oraz poprawą jakości życia mieszkańców w każdym wieku.
Koordynatorem sieci jest Uniwersytet Jagielloński, działający poprzez Centrum Ewaluacji i Analiz Polityk Publicznych na Wydziale Filozoficznym, we współpracy z Collegium Medicum. Od lutego 2026 roku Uniwersytet Jagielloński jest partnerem afiliowanym w Globalnej Sieci Miast i Społeczności Przyjaznych Osobom Starszym Światowej Organizacji Zdrowia (GNAFCC). Afiliacja ta wzmacnia rolę AFCC Polska jako krajowej platformy łączącej samorządy lokalne, wiedzę akademicką oraz międzynarodowe dobre praktyki w obszarze zdrowego i aktywnego starzenia się.
_
W ramach tych działań z przyjemnością prezentujemy przewodnik „Społeczności przyjazne osobom starszym: jak miasta i gminy tworzą lepszą przyszłość dla wszystkich pokoleń”.
Publikacja jest dostępna w języku polskim, a obecnie trwają prace nad przygotowaniem wersji anglojęzycznej, aby udostępnić polskie doświadczenia i lokalne dobre praktyki szerszej, międzynarodowej publiczności.
Przewodnik został opracowany w oparciu o podejście silnie partycypacyjne. Jego głównymi autorami są przedstawiciele miast i społeczności — osoby bezpośrednio zaangażowane w projektowanie, wdrażanie i koordynację polityk przyjaznych osobom starszym na poziomie lokalnym. Badacze i eksperci z Uniwersytetu Jagiellońskiego wspierali ten proces, dostarczając ram koncepcyjnych, struktury redakcyjnej oraz perspektywy analitycznej, natomiast samorządy i instytucje publiczne wniosły konkretne przykłady, refleksje i doświadczenia z praktyki.
Co istotne, publikacja oddaje również głos osobom starszym. Ich doświadczenia, potrzeby i perspektywy są obecne w całym przewodniku, między innymi poprzez bezpośrednie cytaty ukazujące, jak lokalne polityki są postrzegane w codziennym życiu. W tym sensie przewodnik stanowi nie tylko zbiór rozwiązań instytucjonalnych, lecz także zapis rzeczywistych doświadczeń społeczności w Polsce.
Przewodnik opiera się na jednej kluczowej idei: polityki przyjazne osobom starszym nie dotyczą wyłącznie tych osób. Chodzi o tworzenie lepszych miejsc do życia dla wszystkich. Dostępne przestrzenie publiczne, bezpieczny i niezawodny transport, odpowiednie warunki mieszkaniowe, uczestnictwo społeczne, włączające usługi oraz przejrzysta komunikacja wzmacniają społeczności we wszystkich pokoleniach.
Inspirując się ramami WHO dla miast i społeczności przyjaznych osobom starszym, przewodnik przedstawia konkretne przykłady inicjatyw już realizowanych w polskich samorządach. Pokazuje, że znaczące zmiany są możliwe w społecznościach o różnej skali, zasobach i możliwościach instytucjonalnych.
Publikacja obejmuje kluczowe obszary lokalnej polityki przyjaznej osobom starszym, w tym:
- dostępne i przystępne cenowo mieszkalnictwo,
- transport i mobilność przyjazne osobom starszym,
- uczestnictwo społeczne i integrację międzypokoleniową,
- usługi zdrowotne, opiekuńcze i wsparcie środowiskowe,
- komunikację, informację oraz włączenie cyfrowe,
- przestrzenie publiczne projektowane z myślą o dostępności, bezpieczeństwie i godności.
Osobny rozdział poświęcono sytuacji starszych uchodźców, ze szczególnym uwzględnieniem ich potrzeb, podatności na ryzyko oraz dostępu do wsparcia w społecznościach lokalnych. Część ta podkreśla znaczenie uwzględniania osób starszych z doświadczeniem migracyjnym i uchodźczym w politykach przyjaznych osobom starszym, zwłaszcza w kontekście reagowania na kryzysy, integracji społecznej, ochrony zdrowia, mieszkalnictwa, informacji i wsparcia środowiskowego.
Przewodnik odnosi się również do szerszych wyzwań strategicznych związanych ze starzeniem się społeczeństwa, takich jak planowanie przestrzenne, rynek pracy, usługi publiczne, polityka społeczna oraz zarządzanie lokalne. Podkreśla, że przygotowanie na zmiany demograficzne wymaga współpracy między samorządami, środowiskiem naukowym, instytucjami publicznymi, pracownikami ochrony zdrowia, organizacjami pozarządowymi, biznesem oraz samymi mieszkańcami.
Jedną z mocnych stron przewodnika jest jego praktyczny charakter. Zamiast przedstawiać polityki przyjazne osobom starszym jako abstrakcyjną koncepcję, opiera się on na rzeczywistych inicjatywach realizowanych w polskich miastach i gminach: centrach aktywności, modelach mieszkań wspomaganych, wolontariackich usługach transportowych, programach edukacyjnych, projektach włączenia cyfrowego, działaniach przeciwdziałających samotności oraz inicjatywach wzmacniających uczestnictwo społeczne.
Jednocześnie publikacja podkreśla, że tworzenie społeczności przyjaznych osobom starszym musi zaczynać się od słuchania starszych mieszkańców. Codzienne doświadczenia mają znaczenie: dostęp do ławki w parku, bezpieczeństwo transportu publicznego, dostępność lokalnych usług, możliwości kontaktów społecznych oraz możliwość pozostania aktywnym, samodzielnym i zaangażowanym w życie społeczności.
Przewodnik podkreśla również znaczenie solidarności międzypokoleniowej. Starzenie się nie powinno być postrzegane wyłącznie przez pryzmat opieki zdrowotnej czy pomocy społecznej, lecz jako naturalny i aktywny etap życia. Promując szacunek, włączenie i partycypację, społeczności lokalne mogą przełamywać stereotypy dotyczące starzenia się oraz budować silniejsze relacje między pokoleniami.
Publikacja skierowana jest do szerokiego grona odbiorców: samorządów, urbanistów, architektów, organizacji pozarządowych, pracowników ochrony zdrowia, badaczy, instytucji edukacyjnych, przedsiębiorstw, liderów społecznych oraz wszystkich zainteresowanych budowaniem bardziej włączających, dostępnych i zrównoważonych społeczności.
Zapraszamy do lektury przewodnika, poznawania przedstawionych przykładów oraz do wspólnego działania na rzecz tworzenia społeczności lepiej przygotowanych na zmiany demograficzne — i lepszych miejsc do życia dla wszystkich pokoleń.
doi.org/10.26106/9788367127714
👉 Pełna wersja raportu do pobrania w Repozytorium UJ
Czytaj również:
AFCC Polska - Polska Sieć Miast i Gmin Przyjaznych Osobom Starszym
AFCC Polska: Praktyczny przewodnik po społecznościach przyjaznych osobom starszym
